درسنامه پونه نیکوی

زنده بمان تالاب!؛ درس‌‌نامه پونه نیکوی

مقدمه

اکوسیستم‌‌‌‌های مبتنی بر تالاب یکی از اکوسیستم‌‌‌‌های پیچیده و متنوعی است که در خشکی وجود دارد. در این اکوسیستم، انواع گوناگونی از گیاهان و جانوران زندگی می‌‌‌‌کنند که حفاظت‌کردن ازشان بسیار حیاتی است؛ چراکه امروزه به دلایل متنوعی چون سرازیرشدن فاضلاب‌‌‌‌های شهری درون تالاب، صید خارج از اندازۀ ماهیان، شکار بی‌‌وقفۀ پرندگان، سدسازی، تأمین‌‌نشدن حقابۀ تالاب‌‌‌‌ها و لای‌‌روبی آب‌‌های بالادستی که منجر به سرازیرشدن رسوبات به تالاب شده، همگی باعث به‌‌هم‌‌خوردن نظم زیستی این موهبت الهی در نظام آفرینش شده است.

در استان گیلان هم تالاب انزلی یکی از اکوسیستم‌‌‌‌های زیبا و متنوع ایران را شکل داده است. گونه‌های متنوع ماهی، بیش از صدها گونه پرنده و صدها گونۀ گیاهی، عوامل شکل‌‌گیری این اکوسیستم منحصربه‌‌فرد را ایجاد کرده‌‌‌‌اند.

تالاب انزلی نیز در این سال‌‌‌‌ها با بحران‌‌‌‌های محیط زیستی عدیده‌‌‌‌ای دست‌‌به‌‌گریبان است. از رودخانه‌‌‌‌های متعددی که تأمین‌‌کنندۀ آب تالاب است، دو رودخانۀ مهم گوهررود و زرجوب رشت به‌‌شدت آلوده‌‌‌‌اند. از طرفی، از سالیان گذشته، سرریزشدن رسوبات رودخانه‌‌ها به تالاب نیز باعث کم‌‌شدن عمق آب در قسمت‌‌‌‌های زیادی شده است. علاوه بر این‌‌‌‌ها، فاضلاب خانه‌‌‌‌های مسکونی و کارخانه‌‌‌‌های صنعتی نیز مستقیماً به تالاب سرازیر می‌‌‌‌شود. مجموعۀ این عوامل گواه این مطلب است که جان تالاب با خطرات عدیده‌‌‌‌ای مواجه است که حلش نیازمند اهتمام جمعی مسئولان کشورمان است.

مطالبه‌‌‌‌های مردم نیز در این زمینه می‌‌‌‌تواند راهگشا باشد و منجر به شکل‌‌‌‌گیری مشارکت‌‌‌‌های مردمی برای نجات تالاب شود. یکی از افرادی که مسیر مطالبه را در فضای هنری پیگیری کرده، شاعر خوش‌‌طبعی به‌‌ نام پونه نیکوی است.

روایت پونه نیکوی

شاعر دهۀ شصتی گیلانی، پونه نیکوی، متولد بندر انزلی است. از همان کودکی اهل ردیف‌‌کردن کلمات پشت‌‌سرهم بود و طبع شعر داشت. اولین شعرش را این‌‌‌‌طور سرود:

دوستی عشق است و ابراز نیاز

گفت‌‌وگو با چشم و ابرو رمز و راز

بزرگ‌‌تر که شد، با مسئله‌‌‌‌های مهم شهرش آشنا شد و او هم مثل خیلی از اهالی انزلی، هر روز شاهد ویرانی تالاب بود. به‌‌خاطر طبع شعرش با گروه‌‌‌‌های ادبی کشور آشنا بود. حتی پایش به جشنواره‌‌‌‌های شعر بین‌المللی هم باز شده بود. او در یکی از همین نشست‌ها به جلسۀ روایت‌نویسی از خاطرات استاد جلال آل‌‌احمد دعوت شد.

مکان یادبود، منطقۀ اسالم گیلان، بر سر تکه‌‌سنگ باقی‌‌‌‌مانده از خانۀ ایشان در دوران تبعید بود. اگرچه جایگاه جلال آل‌‌احمد را درک می‌‌‌‌کردم، در کنارش در اندیشۀ تالاب که میراثی ملی است، بودم. چگونه آن را فراموش کرده‌‌‌‌اند؟! تمام مدتی که در آن مراسم بودم، تالاب انزلی را جلوی چشمم می‌‌‌‌دیدم. تصویر تالاب همچون مادر پیری برابرم بود که در اوج بیماری پشتِ در افتاده و هیچ‌‌کس نیست تا برای کمک، درِ خانه‌‌‌‌اش را باز کند.

در مسیر بازگشت از نشست، نجات تالاب تمام فکروذکرش شده بود. دنبال ایده‌‌‌‌ای می‌‌‌‌گشت تا نام تالاب انزلی را دوباره احیا کند. او می‌‌‌‌دید که عمق کم تالاب، رشد گیاهان غیربومی بر سطح تالاب که راه نفسش را می‌‌‌‌بستند، و به‌خطرافتادن زیستگاه پرندگان بومی و مهاجر، هشدارهای خطرناکی را اعلام می‌‌‌‌کنند.

اوایل دهۀ هفتاد، تالاب انزلی وارد فهرست تالاب‌‌‌‌های در خطر شده بود و دی‌‌‌‌ماه ۷۲ به‌‌دلیل رسوبات ناشی از تخریب جنگل و مراتع بالادست، ورود پساب‌‌‌‌های شهری، صنعتی، كشاورزی و ورود گونۀ غیربومی آزولا،^[1] تالاب انزلی وارد فهرست مونترو^[2] هم شده بود. شاعر بودم و عاشق نظام و ساختار منظم و بی‌نقص آفرینش؛ نمی‌‌‌‌توانستم سکوت کنم. تمام روز به راهی می‌‌‌‌اندیشیدم تا صدای تالاب را به گوش مردم کشورم برسانم.

او ابتدا برای اینکه بتواند مردم را پای کار بکشاند، روی مسائل و مشکلات تالاب تمرکز می‌کند و اطلاعات دقیقی بدست می‌‌‌‌آورد. او در بررسی‌‌‌‌هایش تالاب را در وضعیت بغرنجی می‌بیند.

آماری که جمع شد، تکان‌‌دهنده‌‌‌‌تر از ذهنیتم بود: «فقط در انزلی، حدود صد کانال وجود دارد که فاضلاب کشاورزی و صنعتی از آن‌‌ها وارد تالاب می‌‌‌‌شود. فاضلاب‌‌‌‌های خانگی که کم هم نیستند.»
ورود سالانه ۲ میلیون لیتر سموم کشاورزی و ۳۲ میلیون مترمکعب فاضلاب خانگی شهرستان‌‌‌‌های بندرانزلی، رشت، صومعه‌‌سرا، فومن و ماسال به تالاب بین‌‌المللی انزلی، شکار بی‌‌رویۀ پرندگان بومی و مهاجر، ورود بخشی از فاضلاب‌‌های صنعتی به محیط تالاب که محل تخم‌‌ریزی بسیاری از ماهیان بومی و مهاجر است، بخشی دیگر از معضلات تالاب بین‌المللی انزلی بود.

حجم رسوبات حوضۀ آبریز تالاب نیز در حال افزایش بود و به‌‌علت ضعف عملیات آبخیزداری، سالانه هزارها تن از این رسوبات وارد تالاب انزلی می‌‌شد و در آن رسوب می‌‌کرد. تا چند دهه قبل، عمق تالاب انزلی بین هشت تا یازده متر بود. با ته‌‌نشین‌‌شدن رسوبات، امروزه عمق آن در برخی مناطق حتی به کمتر از یک متر رسیده است.

پونه نیکوی با لیست‌‌کردن این مشکلات مطمئن شد که می‌‌‌‌تواند اقشار مردم را برای نجات تالاب بسیج کند. هر کشاورزی که کشاورزی‌‌‌‌اش مدیون آب تالاب است، هر صیادی که رزق روزانه‌‌‌‌اش مدیون تالاب است و هرکس که سهمی از تالاب انزلی می‌‌‌‌‌‌برد، می‌‌‌‌تواند پای کار بیاید و کاری برای نجاتش کند.

در ذهنم برنامه‌‌‌‌ای در راستای مطالبه‌‌‌‌گری و جریان‌‌سازی برای مردم این سرزمین بود. با بنیاد شعر و ادبیات پارسیان گفت‌و گو می‌‌‌‌کردم. طرحم دربارۀ جشنواره را پذیرفتند و حکم دبیریِ جشنوارۀ تالاب دوخان را به من دادند.

خانم نیکوی به همراه دوستانش در مؤسسۀ مردم‌نهاد موج‌شکن، جامعۀ اولیۀ هدفش را از میان دانش‌‌آموزان انتخاب کرد. او در گام دوم، از شعرای شاخص کشور درخواست کرد تا از اندوه دردمندی تالاب شعری بنویسند. تقریباً از تمام ایران آثاری رسید و میزان مشارکت‌‌‌‌ها باعث شد تا فراخوانش را به پویشی در فضای مجازی تبدیل کند.

پس از گذشت مدتی، پویش تالاب دوخان از شعر فراتر رفت. بسیاری از بازیگران و ورزشکاران مطرح به پویشمان کمک می‌‌‌‌کردند. حتی افرادی از خارج کشور هم بهمان پیوستند.

برای رسمیت‌‌بخشیدن به این سرانجام، اختتامیه برگزار کردم. در پایان، مجموعه‌ای بسیار غنی از آثار بهترین شاعران ایران و جهان دربارۀ تالاب انزلی داشتیم. ثمرۀ نفیس تلاش هیئت اجرایی جشنواره و آثار برگزیده، تبدیل به یک کتاب شد به‌ ‌نام «فریاد تالاب». رونمایی از کتاب و اپلیکیشن فریاد تالاب، شعرخوانی شاعران خوب ایران، اجرای نمایش گیلکی و تجلیل از برگزیدگان، بخش‌‌های دیگر پایان قصۀ اختتامیۀ جشنوارۀ تالاب دوخان بود.

اثرات جشنوارۀ تالاب دوخان محدود به فضای شعر و جشنواره نماند. بعد از جشنواره، بودجۀ چندین میلیاردی احیای تالاب به چندین برابر افزایش پیدا کرد. مدتی بعد هم بخش‌‌نامۀ احیای تالاب به دست مسئولان مربوطه رسید. نام روش طرح گفته نشده بود؛ اما خانم نیکوی هم مثل هیئت اجرایی تالاب دوخان نگران روش‌‌‌‌های اجرای احیای تالاب بود. او می‌‌‌‌خواست که مطمئن شود مبالغ اختصاص پیداکرده برای طرح، در مسیر درستی استفاده شود؛ البته نگرانی‌‌‌‌های او بی‌‌‌‌دلیل نبود.

بعد از مدتی و با گذر از ماجرای سد لاسک و مبارزة تمام‌قد مجموعة موج‌شکن در تالاب دوخان، طرح‌های جدیدی به‌‌نام بایوجمی یا زیست‌‌پالایی پیشنهاد شد. متوجه شدم قرار است مواد خطرآفرینی داخل تالاب بریزند. این مواد، رسوبات عمق تالاب را به حالت اسفنجی و شناور روی آب درمی‌‌‌‌آورد. طبق برنامه‌‌‌‌شان، این مواد خوراک آبزیان و جانوران تالاب می‌‌‌‌شد و هیچ ضایعات جانبی هم نداشت. کم‌‌کم مشخص شد که از اول تا آخر این طرح برای منافع شخصی بعضی‌ها بوده است. موادی که قرار بود در تالاب ریخته شود، شیمیایی و خطرناک بود. پس از مشخص‌‌شدن نام ماد‌‌ۀ مذکور، استادان پژوهشکدۀ علوم محیطیِ دانشگاه شهیدبهشتی و هفتاد تن از دانشمندان، مخالفت خود را با این پروژه اعلام کردند. بار دیگر باید از تمام راه‌‌‌‌ها وارد می‌‌‌‌شدیم تا بایوجمی متوقف شود. پس از تالاب دوخان، حساسیت مردم و اندیشمندان به تالاب انزلی بیشتر شده و همه پای‌کار آمده بودند.
روزی که قرار بر اجرایی‌‌شدن طرح بایوجمی بود، به‌‌وضوح گریۀ مردم را می‌‌‌‌دیدم. دست از تلاش برنداشتم. ترجمۀ ‌‌مقالات و نظر دانشمندان‌‌‌‌ و تضاد حرف‌‌‌‌های موافقان را بازتاب می‌‌‌‌دادم. چندی بعد، دادستان شهرستان بندرانزلی و دوستانش وارد طرح بایوجمی شد و اجرایش را متوقف کرد که این برای ما اتفاق خیلی خوبی بود.

پونه نیکوی نه قدرت سازمانی داشت، نه قدرت اداری داشت و نه حتی قدرت مالی داشت که بتواند راهی برای نجات تالاب باز کند. او فقط شاعری دردمند و مطالبه‌گر بود که از هنرش برای نجات تالاب استفاده کرد و با استفاده از زبان شعر و فرهنگ و هنر و احیای روحیۀ مطالبه‌گری توانست گامی در جهت نجات تالاب بردارد.

اهداف درس‌‌نامه – پونه نیکوی یارش

باید بیاموزیم در آنجایی که هستیم، از استعدادهایمان و قدرتمان برای نجات محیط‌‌زیست و حل مشکلات مردم استفاده کنیم؛
جایگاه محیط‌‌زیست و اهمیت حفظ و نگهداری‌اش را تبیین کنیم؛
دانش‌‌‌‌آموزان عواقب صدمه به محیط‌‌زیست را درک کنند؛
جایگاه هنر در مطالبه‌‌گری را نشان دهیم.

برای رسیدن به اهداف پیشنهاد می‌‌شود:

دربارۀ اهمیت تالاب‌‌‌‌ها و نقش زیست‌‌‌‌محیطی آن برای دانش‌‌‌‌آموزان صحبت کنید؛
شعرهای کتاب فریاد تالاب را برای دانش‌‌‌‌آموزان بخوانید؛
کلیپ‌‌‌‌‌‌ها و گزارش‌های جشنوارۀ تالاب دوخان را در کلاس پخش کنید؛
در قالب اردویی به تالاب انزلی بروید و از خانم نیکوی بخواهید دربارۀ مشکلات تالاب برای دانش‌‌آموزان صحبت کند؛
مستندهای زیادی از خانم نیکوی در اینترنت یافت می‌‌‌‌شود. در وقت‌هایی از زمان کلاس، آن‌‌ها را برای دانش‌‌آموزان پخش کنید؛
دربارۀ بحران بی‌‌‌‌آبی و راهکارهای مدیریت آب با دانش‌‌آموزان گفت‌‌‌‌وگو کنید.

تکالیف

دانش‌‌آموزان را گروه‌‌بندی کنید. برای هر گروه یکی از آسیب‌‌‌‌های زیست‌‌محیطی را مشخص کنید و ازشان بخواهید دربارۀ ماهیت، آسیب‌‌‌‌ها و روش‌‌‌‌های جلوگیری از آن تحقیق کنند؛
به هر گروه مأموریت بدهید که در کلاس‌‌‌‌های دیگر حاضر شوند و یافته‌‌‌‌هایشان را تدریس کنند و در آخر هم گزارش‌‌‌‌کاری تحویل بدهند؛
از دانش‌‌‌‌آموزان بخواهید دربارۀ رفتارهای بدی که در مصرف آب داریم، صحبت کنند؛
دانش‌‌‌‌آموزان می‌‌‌‌توانند دربارۀ مشکلات زیست‌‌‌‌محیطی تالاب انزلی تحقیق کنند و نتایج تحقیقاتشان را در کلاس درس ارائه دهند.

[1]. آزولا نوعی گیاه است که با سرعت بر گسترۀ آب رشد می‌‌کند و مانع ورود اکسیژن به عمق آب می‌‌شود.

[2]. آن دسته از تالاب‌‌های ثبت‌‌شده را كه به‌‌علت شرایط مختلف در معرض خطر قرار می‌‌گیرند، به فهرستی وارد می‌‌كنند كه به «فهرست مونترو» معروف است.